Inspicienda sunt igitur tibi imprimis scripta omnia, quae hic de Praepositurae iuribus per utriusque partis procuratores sunt exhibitaGutachten Bayerns und Salzburgs: F. Borg. III 68 A, f. 8r—9r, 20r—21v., ut ex his et ex aliis, quae cum ibi eris diligentiori indagere poteris examinare, certo cognoscere valeas, verone Praepositura illa Archiepiscopi iurisdictioni subsit an vero immunis Sanctaeque Sedi Ap.cae immediate subiecta existat; haud enim minima totius litis pars hinc pendet. Erit autem habenda ratio, ut utriusque partis iura argumenta, scripta aut probationes examinentur diligenter, ut quantum fieri potest utrique satisfiat.

2. Mandabis cum primum eo veneris, ut monachi quattuor, qui ex monasterio sese Salisburgum; contulerant, redeant statim ad monasterium iisque ne ullum metuant periculum aut iniuriam, tua cavebis auctoritate et fide. Tum vero Archiepiscopum admonebis, ne se interim in ipsa Praepositura ullo modo immisceat, idemque a Duce, si quid forte ipse innovare cogitaret, impetrabis. Haec ad rem totam cognoscendam sedatis principum illorum altercationibus spacium dabunt opportunum et integrum.

3a. Aut igitur Praeposituram ipsam ordinarie Salisburgensi iurisdictioni subiectam reperies aut immunem, quae non alium superiorem quam Ap.cam agnoscat. Si Archiepiscopo subiectam invenies, hoc erunt tibi imprimis quanta poteris dexteritate et diligentia peragenda. Primo, ut Bavariae Duci persuadeas nec coadiutoriae nec eius confirmationi ullum iam esse locum, quandoquidem totum illud consilium a Praepositurae immunitate, quam nullam esse constat, originem habuerit, nec alioquin decere contra Sacrorum Canonum praescripta nulla urgente necessitate ad eiusmodi insolitas concessiones devenire. At si Ducis nomine obtinendae coadiutoriae causa responderetur coadiutorem archiepiscopatus iura non violaturum ac sese paratum illam agnoscere superioritatem eaque agere omnia quae privatus quispiam praepositus praestare soleat aut debeat, replicabis ad haec non solere coadiutorias nisi gravissimis de causis permitti, nullam autem causam hic apparere praeposituram vero regularem esse, quae perpetuo in titulum concedi consueverit, praeter alias non parvi momenti rationes, quae tibi haud difficulter occurrent.

3b. Secundo, si Archiepiscopi animum ob praesentes turbas moderno Praeposito indignatum offenderis, eum vero dignitate aut administratione removere in praesentia forte non expediat, dabis operam, ut in Archiepiscopi gratiam redeat, ne privatae ullae offensiones publicum impediant bonum.

3c. Tertio, si quae erit instituenda visitatio, eam tu hoc tempore pro Ap.ci nuntii officio adiuncto tamen ab ipso Archiepiscopo viro aliquo ad eam apto et perito peragere debebis, imprimisque monasterii ipsius regula et institutis sedulo perspectis ea ad pristinam observantiam, quantum fieri poterit, redigere curabis, utque conventualium numerus talis existat, qualis esse debet, atque inter eos vitiis omnibus eliminatis votorum laudabilis habeatur ratio et custodia. Novitiatus insuper erit omnino instituendus praescribendumque, ut Ingolstadii; aut Dilingae; duo, tres, pluresve adolescentes eidem monasterio mancipati alantur in studiis. Et sic demum omnia ibi emendanda et corrigenda erunt, ut appareat potuisse nos Dei omnipotentis ope ex illis etiam controversiis haud exiguum percipere fructuum, qui sane constabit maximus, si tua fiat industria, ut monasterium illud imposterum monasticae disciplinae, divini cultus, pietatis, religionis, omnium virtutum caeteris quotquot in Germania; sunt exemplo esse queat. Hoc Sanctissimo Domino Nostro gratissimum, tibi erit valde honorificum.

3d. Quarto, si moderni Praepositi ea apparerent delicta illudve ingenium inertia aut obstinatio, ut regimini prorsus videretur ineptus ac propterea vel ipse deponendus vel saltem coadiutor alius designandus videretur, successor talis querendus est, qui et vetera instituta et sanctiones novas factas tectas servare maxime possit et velit. Eiusmodi autem virum si neminem in ipso monasterio existere animadverteris, id debebis quam primum huc perscribere simulque dextere indagare, unde talem quempiam nostris accommodatum consiliis advocare liceret; facile enim, ut ex alio monasterio aliove etiam ordine assumatur, hinc dabitur facultas. Huius autem totius sententiae rationes sic essent dirigendae, ne Archiepiscopus quicquam sibi censeret ademptum suamve iurisdictionem immunitam, neve quisquis in Praepositura substitueretur aut ipsi aut Duci posset esse aliquo nomine suspectus, sed eius ingenii et prudentiae, ut non solum Praeposituram in sacris prophanisque rebus administrare posset, sed per quem etiam ipsorum principum animi conciliarentur magis et coalescerent. Atque haec satis in illum eventum praemonstrata sint, si Praepositura Salisburgensi Archiepiscopatui; subesse constiterit.

4a. Sin vero Praeposituram ipsam immunem Sedique Ap.cae immediate subiectam esse deprehenderis, monendus primo erit Archiepiscopus, ne violare praeiuditio ullo Ap.ca iura tentet, neve sese amplius ullo modo in hoc negotio immisceat. Tum vero ea de re quam primum et ad ImperatoremRudolf II., 1576—1612 Kaiser: Vocelka, Rudolf II.et ad Archiducem Ferdinandum Ehzg Ferdinand, 1564—1595 Landesfürst von Tirol und den Vorlanden: Hirn, Ehzg Ferdinand II.scribere debebis, ut Praeposituram ab ordinaria iurisdictione exemptam Sanctae Sedi Ap.cae immediate subiectam atque in ea libertate et immunitate manutenendam intelligant.

4b. Perges deinde, ut supradictum est, nullo tamen Archiepiscopi ministro adhibito collapsam disciplinam in monasterio diligenter instaurare canonicorumque vitam et mores emendare. Qua in re dabis operam, ut unumEnde des Textes im Fondo Pio 23.pluresve nullo partium studio affectos, sed in eiusmodi visitationibus versatos ac monasticae disciplinae amantes adsiscas, quorum opera et consilio in visitatione atque reformatione utaris. Quod si necessarium sit aut Praepositum modernum omnino reiicere aut coadiutorem illi substituere, facies ea etiam de re Suam Cesaream Maiestatem certiorem. Cum enim Praepositura imperatorii iuris in temporibus sit et regalia ab imperatore accipiat, sub Domus vero Austriacae protectione aut advocatia existat, aequum est quicquid in ea magni momenti immutetur aperte profiteri nec Cesareae nec Austriacae autoritati quicquid detrahi, sed unicam esse curam, ut pax inter canonicos illos coalescat, cultus divinus et monastica disciplina florescat.

5. Tum vero si quid iuris Bavariae Ducibus in Praepositura illa competere animadverteris aut consuevisse praepositos Bavariae Ducibus aliquo se iuramento obstringere, habebis etiam rationem, ut Duci suae integrae conserventur praeeminentiae.

6. Facta monasterii visitatione ac correctione salutari omnis fructus videtur in perseverantia ac diuturnitate persistere, nec cum primum inde discesseris ruant cuncta in deterius. Proinde in illud studiosius incumbendum, ut ille qui praeficitur cordatus, pius, zeloque et caritate insignis sit. Quibus rationibus Bavariae etiam Duci persuadebis haec a puero principe, qui eandem regulam non profiteatur, vix et ne vix quidem praestari posse nec debere principem religiosum suam filiive sui conscientiam hoc modo onerare; tum vero ut pro sua prudentia cogitet, quandoquidem Praepositura ipsa est in archiepiscopatus Salisburgensis visceribus constituta, convenire etiam talem ei Praepositum praefici, per quem ecclesiae illius quies perturbari non queat, quam suspicionem si maxime principum aequitas removere et diluere debeat, veruntamen non semper imitari principum ministros aequitatem, sed serere plerumque discordiarum semina, quae paulatim in magnam discordiam evadunt. Archiepiscopo vero id erit praecipue instillandum, ne cum ipsa Praepositura ecclesiae suae finitima sit multumque intersit, quisnam inde odor emanet, ne quicquam sibi praeter pietatis disciplinae bonorumque morum introductionem cordi esse ostendat, cum praecipue providendum sit, ne praepositus quisquis ille nunc aut imposterum futurus sit, libertate immunitateve sua in archiepiscopi archiepiscopatusve detrimentum abutatur, sed in iis tantum, quae ad ecolesiasticam iurisdictionem pertinent, sua tueatur privilegia.

7. Si quid vero vel a Duce vel ab Archiepiscopo de iuribus, bonis, redditibus aut libertatibus ipsius monasterii usurpatum animadverteris, sedulo ut restitutione facta unicuique quod suum est integrum maneat cavebis. Quod reliquum est in hoc genere, erit etiam de postulatione Bavariae principis inquirendum, qua ratione, quo consilio, quibus de causis, quibusve artibus ea instituta, quid ex ipsa vel approbata vel non approbata boni aut mali provenire posset ac de singulis quam primum et quam diligentissime perscribendum.

8. Quicquid vero circa Praeposituram ipsam secundum supra descripta mandata statuere contigerit, singularis tua cura esse debet, ut discrepantes illorum principum animos reconcilies mutuaque caritate coniungas. Nam si etiam causam hanc iure agere pergant, nihil obstat, quin in caeteris amicitiam humaniter colant. Ad hanc rem multa tibi haud deerunt argumenta, quae ex Sanctissimi Domini Nostri desiderio et autoritate atque adeo ex paterna illa cura, quam de illis gerit, facile desumentur: tum vero ex catholicae religionis iactura iisque detrimentis, quae per eiusmodi occasiones in populos et subditos solent redundare; demum ex eiusdem Praepositurae incommodis tum temporalibus, tum etiam spiritualibus, cum monachi huc illuc vagare omnem disciplinam excutere turpique licentiae assuescere incipiant, bona vero temporalia interim minus diligenter colantur et custodiantur; postremo ex rei ipsius indignitate et aliorum principum obmurmurationibus sinistrisque et contumeliosis interpretationibus, dum fervescere haec litigia non tam iurisdictionis quam utilitatis causa suspicantur, atque adeo etiam ex exemplo, quo principes alii, tum catholici tum etiam heretici, cum monasteriorum statum et conditiones sic immutari aspicerent, in similem praedam facile ruerent et irreparabile damnum ecclesiasticis et catolicis per totum Imperium inferrent.

9. Si quid in causa ipsa aut in exoptata principum reconciliatione durioris impedimenti acciderit, tuae erunt partes quam primum singula diligenter perscribere, simulque etiam remedia omnia rationesque, quae commodiores videbuntur, suggerere. Si quae autem appareret ratio ineundae inter ipsos principes concordiae, per quam etiam contentioni de ipsa Praepositura finis imponeretur, habebis PassaviensemUrban von Trennbach, 1561—1598 B. von Passau: HC III, 271.et Augustanum Johann Otto von Gemmingen, 1591—1598 B. von Augsburg: HC III, 123.episcopos, quorum operam et autoritatem tuae adiungas. De eorum virtute, fide et zelo plurima sperare licet; tu tamen quomodo illis utaris, quave in re eorum adhibeas consilium, ipse pro tua prudentia iudicabis. Satisfacies autem officio tuo desiderioque S. S.tis et nostro cumulatius, si de singulis quae perspexeris, quae audieris, quae observaveris, quaeque innotescere quocunque modo conveniat, diligenter et fideliter sine ulla intermissione scripseris.

10. Haec sunt S.mi D.ni mandata, in quibus curandis confidimus non passurum te fidem, industriam, solicitudinem prudentiamque tuam desiderari, unde tua crescat existimatio Sanctae Sedis Ap.cae, sua constet dignitas et autoritas Christique Domini Nostri gloria verusque Dei cultus et catolica fides propagetur.

Eas igitur et valeas remque geras feliciter.

Romae 28 martii 1592.

Additio

III. 1. OenipontiAnmerkung Minuccis (BV Barb. lat. 2347 f. 11): Sacra Germanica Congregatio consulit hac re in transitu cum Ser.mo Archiduce versum nullum fieri debere, sed confecto demum Berchtesgadense negocio agendum in Bavaria cum Duce et redeundum inde Oenipontum ad Archiducem, si necessitas postulaverit, sit minus eadem auxilia petenda per literas, dum iter in Stiriam instituitur.praeter ea quae ad Berchdesgadense negocium, quaeque ad reconciliandos Bavariae Ducis; et Salisburgensis Archiepiscopi animos pertinent, debebit Comes cum Archiduce Ferdinando etiam de Stirianis provinciis disserere, ut S. S.tas pro pietate et officio suo, cum sit ab Archiduce Carolo Ehzg Karl II., 1564—1590 Landesfürst von Innerösterreich.eius fratris impuberi filio Ehzg Ferdinand II., geb. 1578, 1595 Landesfürst von Innerösterreich, 1619 Kaiser: Hurter, Geschichte III, 291.et ditionum illarum regimini una cum Imperatore ac Bavariae Duce tutor testamento relictus, tum hac de causa, tum vero ex proprio zelo ac religione sua atque adeo pro eo quod Austriacorum principum; famam et gloriam attingit, illam suscipiat curam, ne haereses iis in locis magis magisque haerede adhuc per aetatem administrationi minus idoneo invalescant duriorque deinceps provincia ipsi iuveni principi tradatur, cum praeter animarum salutem, quae coeteris omnibus rebus carior esse debet; iam etiam plurimis constet experimentis per haereses iustitiam omnem et publicam tranquillitatem labefactari atque obedientiam debitam legitimo magistratui plerumque denegari. Intellexisse autem S.mum D.um N.um magno suo cum dolore abusos nunc populos illos interpretatione seu confirmatione Caesarea nuper ad decretum in materia religionis olim a Ser.mo Archiduce Carolo emanatum Ehzg Karl bestätigte und erweiterte 1578 auf dem innerösterreichischen Generallandtag in Bruck an der Mur die 1572 und 1576 gemachten religiösen Zugeständnisse, die im sogenannten Brucker Libell zusammengefasst niedergeschrieben wurden: Rainer, GN I, 4, 43 A 13, 372, 381; Jaitner I 28 A 13.obtenta multa contra catolicam religionem moliri, et iam nefarie haereticos concionatores tribus in oppidis Pruch, Frisach et Leoben introduxisse Die landesfürstlichen Städte Bruck an der Mur und Leoben in der Steiermark, sowie Friesach in Kärnten, das dem Eb. von Salzburg gehörte.omniaque ibi magnis involvi perturbationibus, dum plebs ipsa idem sibi circa religionem quod nobilitati licere contendit. Unde certo appareat, ni opportunis cito occurratur remediis, catolicam religionem brevi penitus exterminandam. Advenisse eodem tempore tum a catolicis et ecclesiasticis illarum partium lamentationes plurimas, tum vero ex finitimis Italiae ditionibus quaerelas et gemitus; verendum, ne corruptis Stirianis ditionibus incendium etiam et effrenis illa debachatio in Italiam prorumpat. Haud potuisse S.m S.tem bonorum virorum preces et obtestationes negligere; statuisse igitur pro paterna sua piaque cura Ap.cum aliquem ministrum eo ablegare, qui gementibus et auxilia implorantibus catolicis solatio atque subsidio sit serpentesque haereses, quantum consilio et autoritate possit, compescat et reprimat. Id sperare S.m S.tem Archiduci, de cuius pietate et animi fortitudine plurimum sibi polliceatur, carissimum fore atque etiam Imperatori et Bavariae Duci totique Austriacae Domui non ingratum, cum eius maxime intersit morbum illum non propagari, ne vicinos etiam subditos magis inficiat ac demum seditionum, quae haereses concomitari inseparabiliter solent, semina spargat. Petere autem S.m S.tem ab ipso Archiduce, ut non solum suam in eo opem et concilium conferat, sed contutores etiam et Archiducem Ernestum Ehzg Ernst, Bruder Kaiser Rudolfs II., 1590—1593 Gobernator Innerösterreichs, danach Statthalter in den Niederlanden: Strachwitz, Ernst.atque adeo omnes, quorum interest, ad eandem necessariam curam exemplo et sapientia sua excitet et commoveat.

2. Posse S. S.tis benevolum propensumque in Austriacos animum ex eo cognosci, quod ad eiusmodi munus eum praecipue delegerit, quem ipsis gratissimum tum ob familiam multis nominibus devinctam et obsequentissimam, tum vero ob virtutes proprias fore iudicavit. Ab eo cum certiorem notitiam de singulis, quae necessaria erunt, perceperit, non intermissuram S. S.tem, quin studio et caritate summa de illorum populorum salute et catolicae religionis instauratione serio cogitet. Interim si quae sit hac in re S. S.ti consilii copia, rogare ne communicare gravetur; dum enim Berchdesgadense negocium componitur, multa maturari posse, unde incomodis illis remedia certa procurentur.

In eandem sententiam poterit etiam cum Bavariae Duce disserere eiusque etiam mentem desuper audire ac curare, si opportunum illis principibus videatur, ut uterque tum ad Imperatorem tum ad Archiducem Ernestum scribat, ne quae S. S.ti mandatis impedimenta aut remorae ullo in loco excogitentur aut attententur.

IV. 1. At cum ipso Bavariae Duce separatim ac dextere aliae erunt etiam ineundae rationes de Germanica iuventute in studiis ac in vera pietate ac fide educanda, quam curam iam ab aliquot annis Sancta Sedes Ap.ca ita suscepit, ut iam collegia ac seminaria plurima propriis sumptibus tum in Italia tum in Germania instituerit. Adhuc autem haud facile esse iudicare plusne commodi ex iis percipiat Germania, qui in ipsa provincia, an vero ex illis, qui in Italia aluntur et instituuntur. Vetus tamen esse prudentissimorum virorum consilium non satis esse ecclesiis et parochiis per theologos prospicere, ni etiam et canonistae et iurisperiti fabricentur, qui in principum consiliarios et cancellarios evadant iisque subinde, quae ad rectitudinem, ad iustitiam atque adeo ad eorum salutem necessaria sunt, valeant suggerere et negotia omnia ita dirigere, ut et ecclesiastica iurisdictio servetur incolumis et catolica religio in sua conservetur dignitate et eminentia. Movisse consilia haec olim Gregorium XIIIGregor XIII., 1572—1585, errichtete 1580 die Grazer Nuntiatur: Pastor IX, 10 ff.; Rainer, GN I, VIII ff., ut Bononiae studiosis Germanis iurisprudentiae collegium Gregor XIII. beabsichtigte, in Bologna ein Kolleg für deutsche Juristen zu errichten, förderte die Gründung päpstlicher Seminare nördlich der Alpen: Pastor IX, 185; Rainer GN I, 229.erigere constituerit, comparatis vero multis ad eam rem necessariis antequam perficere posset diem obierit. Postea vero propositas multorum sententias, qui eiusmodi collegium utilius in Germania quam in Italia fore arbitrabantur, tum quod minoribus sumptibus plures numero ali, tum quod itinera, tempus et pecuniam multam absumant et pericula varia secum ferant, praeterquam quod in Germania per quotidianam consuetudinem ea commodius imbibant, ad quorum notitiam maxime instituuntur. Cum igitur ista omnia et alia diligentius examinarentur et optimis rationibus viderentur inniti non ullam provinciam visam esse consiliis hisce opportuniorem quam Bavariam, difficultates tamen plurimas sese principio obtulisse, praecipuam vero versari circa sumptus. Nam si onus illud integrum Ap.cae Camerae hoc tempore imponatur, vereri multos ne illud nimis sit grave neve aliquando, cum tam multa tot manutenendis collegiis in Germaniae beneficium per Sedem Ap.cam impendantur, superveniat aliquando, quod omnipotens Deus avvertat, necessitas aliqua, propter quam Sedes Ap.ca minus commode in curam illam tanto cum dispendio incumbere queat; quod eo timendum magis, quo maiora erunt in eam rem pecuniaria detrimenta, ideoque cavendum, ne in illud incidamus discrimen; non diu vero esse, cum periclitari collegia Germanica hanc ob causam animadvertimus et sustentari omnia aegre poterunt; cogitatum igitur quomodo in eo, de quo agimus, a parte saltem expensarum Ap.ca Sedes liberaretur et venisse in mentem, quod paucis abhinc annis ipse Dux Ser.mus a Sixto V Sixtus V. 1585—1590: Pastor X, 22 ff.f. r. abbatiae cuiusdam aliorumque ecclesiasticorum beneficiorum redditus pro collegiata ecclesia in aulico suo palatio instituenda petierit, ea autem conditione impetraverit, ut fructus illi in collegium sive seminarium, non in alios usus converterentur. Iam vero videri nullibi eos poni utilius et honorificentius posse quam iuridico collegio in Ingolstadiana academia erigendo. Das ehemalige Benediktinerkloster Biburg wurde auf Bitten Hzg Wilhelms V. 1592 der Universität Ingolstadt inkorporiert: Duhr I, 53 FF.; Spindler II, 644.Id ut S. Cels.ini facilius persuadeatur, his erit utendum argumentis:

2a. Primo. A S. Cels.ine praeter supradictos redditus nihil aliud peti nisi forte spatium etiam ad aedificium in civitate Ingolstadiana; reliquos sumptus facturam S. S.tem.

2b. Secundo. Magno honori tale collegium civitati et provinciae futurum, magnae etiam commoditati, quia educabuntur in illo Bavaricorum etiam consiliariorum filii, qui deinde patriae et principi inservient.

2c. Tertio. Devinciet sibi Dux ea ratione omnes fere Germaniae principes omniumque principum ministros durabitque beneficium toti posteritati; ex illo enim collegio et cancellarii et consiliarii et secretarii brevi per universam Germaniam dispergentur et praesentes principum ministri locum filiis suis petere statim incipient eaque erit certissima ratio ad magnam in Imperio autoritatem acquirendam magnamque ineundam gratiam.

2d. Quarto. Florescet Ingolstadiana universitas magis; nam praeter illos quibus in collegio locus erit, plurimi etiam confluent vel celebritate academiae vel spe ducti sese aliquando in idem collegium fore cooptandos.

2e. Quinto. Nisi redditus illi, de quibus agitur, sufficiant, inibitur ratio, quomodo augeantur, ut semper etiam ex iis unus aut alter professor insignis conduci possit.

2f. Sexto. Crescent simul S. Ser.tis vectigalia per multitudinem studiosorum et fiet populus in ipsa civitate frequentior; nam una cum studiosis artes etiam et opificia multiplicari necesse est.