Cum Lutherana haeresis plures ante annos ab ipso primum impietatis fonte Luthero, deinde ab aliis suis similibus Sathanae videlicet ministris in Germania, quae Catholicam olim Relligionem nutrivit ac fovit, disseminari ac propagari coeperit, adeo huiusmodi pestis grassata atque populata est, ut etiam Provincias istas Italiae finitimas, Carinthiam scilicet, Carniolam et Stiriam magno cum animarum incendio pervaserit. Cuius quidem restinctioni cum ab initio, ut necessitas efflagitabat, opera necessaria minime fuerit collata neque huiusmodi procellis et tempestatibus Relligionem agitantibus opportune occursum fuerit, talem Catholica Relligio iacturam sustinuit, qualem multorum postmodum studia et conatus reparare non valuerunt, ita nimirum hominum peccatis exigentibus Deoque occultis iudiciis suis ita permittente. Caeterum idem benignissimus Deus, cuius iustitia et ira sine misericordia et pietate esse non solet, non ita haereses istis in partibus grassari permisit, ut non etiam conservaverit in eisdem vera Relligionis semen, quod nisi immensa sua bonitate reliquisset, facti dubio procul fuissent quasi Sodoma et Gomorra. Ex hoc autem semine ut Catholica Relligio extirpatis haeresum zizaniis rursum undique pullularet pristinoque splendori, fugatis errorum tenebris, plane restitueretur, cum alios in hac vinea strenuos operarios excitavit Deus, tum praecipue Ser.mum Austriae Archiducem Ferdinandum his Provinciis praefecit, quod aliorum negligentia fuerat deperditum, eius ope prorsus recuperaretur. Huius ergo Principis piissimi Austriacae Domus luminis splendidissimi praeclaris conatibus et heroicis actionibus qualiter Sathanae ministri, qui per plures annos errores hinc inde disseminarunt, fuerint ab istis partibus expulsi, haereses profligatae et Relligio Catholica non parum restituta quaeque pro eadem Relligione restituenda ac tuenda praeclara facinora idem Ser.mus Archidux in iuvenile aetate infra breve tempus fuerit perpetratus, breviter haec recensendum est.

In primis illud cum admiratione dignum fuit, tum etiam breve postmodumLoch im Blatt.[restaurandae] Relligionis quoddam quasi presagium habitum fuit a multis, quod idem Ser.mus animo plane heroico atque in Relligione constanti praestitit, dum inaugurandus esset in istis suis Provinciis. Siquidem ante triennium, quo nimirum tempore tanquam harum partium hereditarius Dominus Graecii a Stiriae, Clangfurt a Carinthiae et Labaci a Carniolae Provincialibus, fidelitatis, ut vocant, iuramentum exigeret Die Erbhuldigungen für Eh. Ferdinand fanden am 12. Dezember 1596 in Graz, am 28. Januar 1597 am Zollfeld bei Klagenfurt und am 13. Februar 1597 in Laibach/ Ljubljana statt: vgl. HURTER, Ferdinand 3, S. 378–384; RAINER, GN 4.et haeretici, in quorum numero eorum maior pars erat, importunis precibus a Serenitate sua efflagitarent atque contenderent, ut impietatis haereticae quam Relligionis libertatem vocant exercendae impune ipsis facultas relinqueretur, non modo impiis petitionibus non acquievit, sed etiam omnem spem eis ademit aliam amplectendi in Ditione sua relligionem, quam veram id est Catholicam Romanam, quod, cum ipsi haeretici non obscure tunc intellexissent, re ipsa postmodum deprehenderunt.

Sequenti anno idem Princeps piissimus quod iam diu conceperat saepeque animo volverat, re tandem adimplere decrevit. Lapsam ergo Relligionem restituere volens ab haeresum nutritoribus, concionatoribus scilicet haereticis, initium sibi sumendum esse duxit, ratus nimirum, quod si ipsi e ditione sua profligarentur, miseri homines ab eisdem seducti non admodum difficulter ad sanam mentem revocarentur. Quo circa grave edidit Decretum, quo huiusmodi Sathanae ministris maximis propositis poenis praecepit, ut infra certos dies ex his partibus discederent, eisdem poenitus interdicto concionandi munere et publico Lutheranae impietatis exercitio omnino sublato. Neque unquam aut multorum precibus aut timore tumultuum excitandorum adduci potuit, ut huiusmodi Decretum revocaret. Huic ergo Decreto parere coacti impii isti buccinatores a concionandi officio destiterunt et a Serenissimi Ditione discesserunt, nisi intra domesticos haereticorum parietes aliqui latuerint. Atque ita publici haereticorum conventiculi dissoluti fuerunt publicumque Lutheranismi exercitium cessavit, Graecii quidem statim, deinde non multo post Judemburgi, quae sunt praecipua Stiriae civitates, in quibus haeretici concionatores blasphemias suas impune effutire solebant, et tandem Labaci, quae et Carniolae civitas primaria, in qua itidem Praedicatores isti, qui se evangelicos iactant, cum magna haereticorum colluvie commorabantur Vgl. MECENSEFFY, S. 77–82; HÖFER, Christentum, S. 116–118..

Praedicantibus istis, id est Evangelium subvertentibus, ex Stiria et Carniola foelici successu expulsis visitatio et reformatio religionis Catholicae in Stiria instituta fuit et aliquot Archiducales Commissarii constituti, qui eiusdem Provinciae civitates lustrarent Catholicamque Relligionem, quoad fieri posset, restituerent. Sed prius narrandum videtur quid in nonnullis Stiriae locis Principatui Salisburgensi vicinis contigerit quidque inibi Ser.mus Princeps armata manu per suos peregerit. Erant in dictae Provinciae confinibus versus Austriam et Salisburgensem Ditionem quidam populi adeo haeresibus addicti, ut contra Principis edictum haereticos concionatores detinere voluerint et Catholicos parochos illuc saepe missos vel expellere vel male tractare non erubuerint adeoque eorundem pertinacia et petulantia creverat, ut neque Principis commissariis neque ipsimet Principi parere voluerint. Horum ergo temeritatem reprimere volens Ser.mus Archidux plures milites partim pedites, partim equites (erant circa mille) hinc inde colligi curavit eosque cum optimis ductoribus versus partes illas direxit. Qui quidem inopinato irrumpentes locorum incolas valde perterrefecerunt. Timore perculsi homines illi et inde tum impetum perferre non valentes Principis oboedientiae se submiserunt maiore ex parte. Qui vero rebelles et contumaces persistere ferme capti fuerunt et ex iis alii in carcerem coniecti, alii missi in exilium, alii demum mulctati fuerunt. Atque ita tractus ille Stiriae non exiguus liber nunc manet a concionatoribus haereticis tutoque ibi commorantur in parochiis Catholici sacerdotes, qui illuc missi postmodum fuerunt. Universa vero Stiriae visitatio et reformatio hoc ferme modo instituta et peracta fuit. Missi fuerunt ad visitandas praecipuas Civitates Commissarii aliquot Archiducales inter quos primas tenuit Rev.mus Episcopus Seccoviensis Archiepiscopatus Salisburgensis Vicarius per Stiriam Generalis. Commissarii aliquot milites pro custodia secum ducentes in singulis civitatibus, quas per Stiriam lustrarunt, non contemnenda pro Catholicae Relligionis restauratione opera peregerunt. Nam vocatis primum coram se locorum parochis, civibus et praecipuis ex popularibus diligenter investigarunt et ab eis perquisiverunt, quam nam Relligionem vel sectam approbarent et amplecterentur, et quos haeresibus infectos animadverterunt, eos tam publice quam privatim, quantum temporis angustia patiebatur, in Catholica Relligione instrui omnino curarunt, singulis satisfacere rationemque eiusdem Catholicae nostrae Relligionis reddere parati. Ex iis autem alii parum vel nihil contradicentes haud difficulter commissariorum hortationibus aequieverunt, nec hi ulterius fuerunt vocati, alii vero duriores cervicis in erroribus suis pertinaces cum manerent, fuit eisdem a dictis Commissariis certum constitutum tempus, infra quod vel Relligionem quam eorum Princeps colit, hoc est Catholicam, amplecterentur in eademque se permansuros iureiurando interposito publice pollicerentur, vel ex civitatibus ipsis totaque Ser.mi Archiducis Ditione discederent, nullum in posterum domicilium in eadem ditione habituri. Quo factum est, ut omnes ferme Catholicam Relligionem amplexi ad sanam tandem mentem redierint, ita ut ex omnibus civitatibus, quae circiter 25 fuerunt, 50 tantum cives in universum hac de causa exules facti pertinaces et obstinati discesserint. In eisdem civitatibus Commissarii Archiducales de religionis restitutione maxime solliciti, haereticos libros numero quasi infinitos undique diligenter conquiri eosque publice comburi curarunt.

Et quia per Stiriae Provinciam plura erant templa ab haereticis extructa, in quibus tum conciones habebantur, tum etiam reliqua ad eorum sectam pertinentia exercebantur, praecipua ex eisdem templis iussu Ser.mi Archiducis destructa soloque aequata fuerunt Commissariis ipsis Principis mandata diligenter exequentibusDie Reformationskommissionen nahmen ihre Arbeit im Oktober 1599 auf und waren bis zum November 1600 in der Steiermark, Kärnten und Krain tätig: vgl. HÖFER, Brenner, S. 25–35..

Cum autem piissimus Princeps animadverteret, multas ecclesias et beneficia ratione iurispatronatus spectare ad plures nobiles haereticos, qui saepe in dictas Ecclesias haereticos quos vocant Cooperatores intrudebant, ante aliquot menses Decretum edidit, quo omnibus intimavit, ut qui in beneficio aliquo vel simplici vel curato iuspatronatus haberet aut pretenderet, comparere omnino teneretur iusque suum exponere et ad idem beneficium sacerdotem aliquem Catholicum presentare bonaque omnia ad beneficium pertinentia, si qua deperdita essent, recuperare, denuncians omnibus Patronis quod si haec peragere neglexissent, ipse tanquam supremus Patronus et Protector iurium et bonorum Ecclesiasticorum piarumque fundationum conservator rebus omnibus Ecclesiarumque necessitatibus prospexisset bonaque omnia ad Ecclesias pertinentia recuperasset iidemque Patroni Iurepatronatus omnino privati fuissent. Ex hoc edicto cum subsecuta in eo contentorum executione magna profecto utilitas ecclesiis bonisque Ecclesiasticis et Relligioni Catholicae multis nominibus emanavit. Siquidem hac via non parvas Ecclesias olim Catholicorum, sed plures ante annos ab haereticis profanatas nostri recuperarunt parochique Catholici eisdem Ecclesiis praefecti fuerunt, multa bona ab haereticis usurpata nostris restituta, plures haeretici, qui nobilium Dominorum suorum timore haereses derelinquere non audebant, relligionem statim Catholicam sponte sunt amplexi mutataque velificatione Ser.mi Archiducis Commissariis auxilia se praebituros promiserunt.

Atque supradictis civitatum scilicet visitatione, Concionatorum expulsione, civium in exilium missione, Ecclesiarum recuperatione, haereticorum librorum combustione aliisque per Ser.mum Principem et Commissarios suos praeclare gestis Catholica Relligio ante iacens adeo erecta fuit haeresesque adeo profligatae, ut Catholici bonique omnes spem magnam conceperint, omnia tandem in pristinum restinctis haeresum flammis restitutum iri ipsique haeretici pertinaces adeo animo conciderint, ut spem omnem abiecerint sectam suam caput ut ante erecturam. Et haec quidem iam peracta in Stiria, coepta autem in Carinthia, brevi etiam in Carniola divina favente gratia proficientur, constituti siquidem sunt Commissarii in omnibus Provinciis tam laici quam Ecclesiastici ad ea ipsa ubique peragenda.

Interim autem multis in dies haereticis Catholicam fidem amplectentibus, pluribus parochis et sacerdotibus facultas absolvendi ab haeresi Auctoritate Apostolica est concessa iuxta locorum et personarum indigentiam; frequentes instituuntur processiones assiduaque fiunt supplicationes pro foelici progressu et restauratione Catholicae fidei. Deus optime maxime qui Germaniam tanto tam Catholico Principe decoravit, eius foeliciter coeptos conatus secundet atque in Divina Maiestatis suae gloriam animarum salutem, Catholicae Relligionis restaurationem et ad Ecclesiae suae sanctae robur et firmamentum dirigere dignetur.