Brieftext

I. 1. Profitentur Stiriae, Carinthiae et Carniolae populi sese triplici de causa non solum a sacrorum canonum praeseriptis in iis, quae fidem religionemque attingunt, sed etiam ab imperialibus constitutionibus, quo jure tota Germania uti consuevit, [esse] immunes. Prima causa est, quod se dicunt non bello domitos aut fortiori potentia coactos, sed sponte in Austriacum jus Ottocarici durioris imperii pertaesos concessisse ideoque aequum esse, ut ampliore etiam fruantur libertate.¹Altera est, quod ab Imperatore Ferdinando factam sibi olim Augustanae confessionis ²per omnes ditiones illas exercendi potestatem eamque postmodum ab Archiduce Carolo confirmatam iactitant. Tertio illam rationem adducunt, ₁₆quod sese ex Turcarum propinquitate continuis periculis expositos exactionibus gravibus oneratos magnaque malorum mole pressos; ³haud deceat jugo etiam religionis ingrate affligi.

Quae sane fundamenta ab iis allegata sunt absque dubio aut falsa aut absurda, ita ut omnia torqueri in contrarium possint. Si enim maxime sese sponte in Austriacae Domus; patrocinium dedidissent, potuissentne propterea aut pacisci aut postulare, ut fidem a maioribus traditam liceret deserere? At si historicos examinemus, nescio an dediticios an devictos an vero emptitios appellemus. Quae vero a Turco vel pericula imminent vel calamitates premunt, profecto permoneri magis magisque debent, ut per veram fidem verumque Christi cultum omnipotentem Deum sibi reddant propitium et auxiliatorem, cum satis possint animadvertere raro aut nunquam illas a Turcis provincias occupatas, in quibus vera catholica religio viguit et floruit, sed plerumque plagam flagellumque illud in desertores et perfidos intendi et schismata et haereses sic per coelestem vindictam puniri. Exempla nobis ex Asia et Africa suppetunt plurima, utinam non etiam ex Europa: sic Graecia sub iugum missa, sic Thracia, sic Mysia subactae, sic Ungaria fide mutilata, sic Germaniae imminet hostis, quem nulla forte vi facilius, quam fide vera et catholica religione integra propulsare et debellare liceret.

2. Jam vero quae de Ferdinandi Imperatoris concessione adducunt, probare nullo modo possunt neque a sane religioso principe sunt verosimilia atque ab Archiduce Carolo importunitate sua temporumque necessitate extorserunt. Sic [res] se habent: Anno 1572, cum Stiriacorum Ordinum conventus Graetzii⁴haberetur finiumque tuendorum ratio per haereticos denegatis contributionibus difficilis esset reddita, ipse Archidux Carolus eo demum ipsorum pertinacia adactus est, ut nobilibus et baronibus illis eorumque uxoribus, liberis, famulis et subditis liberum Augustanae confessionis usum et exercitium in ipsorum dominiis permitteret, dumne illius sectae concionatores, quos impunes alioquin habiturum pollicebatur, contra catholicam religionem more suo debaccharentur, anno denique 1578 Carinthiae et Carniolae nobiles idem sibi, quod Stiriacis, concedi postulavere, et nescio quem, non tamen scriptum, extorsere consensum ⁵. Supplicabat autem tota ditionum illarum nobilitas ₁₇simul, ut idem etiam civibus, quod sibi, circa religionem communiter indulgeretur, resque erat seditioni proxima, ni fuisset illis aliquo modo satisfactum. Promisit igitur Princeps primo se nulli civi circa ipsorum conscientiam capitis capillum velle attingere ac demum haereticae abominationis cathedras passus est in quatuor civitatibus primariis, Graetzii nempe et Juden[burgi] in Stiria, Labaci in Carniola et Clanfurti in Carinthia constitui, ea semper adiecta conditione, ne quispiam catholicae religioni, in qua Serenitas Sua constanter se vivere et mori velle profitebatur, auderet maledicere. Sic postmodum coeperunt in illis regionibus haereses magis magisque invalescere.

3. Quae res cum ad Gregorii XIII Pontificis Maximi notitiam venisset maiorumque inde calamitatum initia praeviderentur, misit Sua Sanctitas statim illarum perturbationum initio Bartholomaeum Comitem de Portia⁶, qui provinciis ipsis diligenter visitatis dataque opera, ne catholica religio eiusmodi vulneribus dilaceretur, iussus est deinde alias etiam Germaniae partes pedestrare, ut quae sana erant confirmaret et quae infirma sanaret. Atque postea substituit ipsi Scalensem Episcopum, qui deinde translatus ad ecclesiam Comensem fuit ⁷, qui de re cum Archiduce Ferdinando et cum Alberto Bavariae Duce ⁸discussis consiliis et comunicatis et populorum saluti et principis conscientiae studuit consulere in eoque opere aliquot annos haud inutiliter posuit. Postea ab eodem Gregorio missus eo fuit eadem de causa Germanicus Marchio Malaspina ⁹, nunc Sancti Severi Episcopus, quorum opera denique factum est, ut abrogatis maiore ex parte supradictis haereticorum exitiosis impetratis Augustani etiam praedicantes Graetzio expellerentur. Quod populi illi jam falsitatis veneno imbuti usque adeo aegre tulerunt, ut non solum conferre quicquam finium tuendorum causa deinceps recusarent, sed multa etiam seditionis argumenta spargerent.

Quae cum contemnenda non viderentur, consultus fuit ab ipso Archiduce Caesar, quidnam eiusmodi in re fieri conveniret. Et responsum ₁₈est haud prudenter factum, quod Archidux uno eodem tempore nobiles, cives et plebem abrogatione priorum decretorum concitaverit; procedendum igitur lenius eoque inprimis exemplo, quo Maiestas Sua in Austria in revocandis Maximiliani ¹⁰parentis sui concessionibus erat feliciter usa. Ut igitur apud Austriacos principes et apud alios etiam indignum censetur, illud rescindere, quod semel placuisse constet, satius esse judicabatur superiora rescripta nova et genuina interpretatione corrigendo tueri, quam ea irrita facere. Eoque tandem deventum, ut verba illa, quod princeps nullius civis in iis, quae conscientiae sunt, capillum capitis attingeret, sic explicentur, quasi Sua Serenitas eos ad catholicam religionem colendam cogere nollet, non tamen cultum ullum contrarium concederet. Qua explicatione pronuntiata consultatum insuper fuit, ne generali aliquo edicto omnes simul offenderentur, sed initium obedientiae peteretur a Graetzensi senatu et gubernatoribus, qui iussu nobilium ecclesiam, in qua haereticae conciones habebantur, non accedere obtemperarunt; cum vero etiam simul civibus demandaretur, ne filios depravatas scholas ab iisdem nobilibus institutas frequentare sinerent, in eo minus fuit auscultatum.

4. Resque ab eo tempore variis fluctibus exagitatae, quotidie deteriores esse coeperunt, ut solent haeretici minimam quamque indulgentiam in [uberiorem] retorquere licentiam et libidinem; si quid vero vicissim praescribitur, unde coerceantur, eius nullam unquam habere rationem. Quod permonere principes omnes maxime deberet, ne quid illis indulgerent unquam aperte, etiam si maxime in quibusdam foret necessario connivendum. Aliquando tanta autem illarum provinciarum cura pium Gregorii Pontificis animum sollicitabat, ut post Comensem et Sancti Severi episcopos etiam Bertinorensem¹¹ad illas ablegaverit, quippe qui facile animadvertebat, corruptis illis haud facile Italiam ab haeresum contagione diu posse [servari]. Mortuo demum Carolo Archiduce tutoribus relictis Imperatore, Ferdinando Archiduce et Guilhelmo Bavariae Duce, cum provinciae illae viduae Archiducissae ¹²quod a Je₁₉suiticis consiliis pendere ipsam nimis dicerent, gubernationem ferre omnino nollent, de tutorum communi consilio cura illa fuit Archiduci Ernesto demandata, qui cum fidelitatis juramentum a subditis illis acciperet, requisitus vicissim, ut ipsorum privilegia et priorum principum in primis circa religionem edicta rata haberet et iureiurando confirmaret ¹³. Abhorruit pius Princeps ab huiusmodi postulatis eo magis, quod formam etiam juramenti ausi illi fuerant impio temerario exemplo praescribere. Neque illa enim erant contenti, quae catholicis communior est, cum sic iurant: Ita me Deus adiuvet et omnes sancti!, sed alteram flagitabant in Passaviensi conventu ¹⁴protestantibus proprie reservatam nempe: Ita me Deus adiuvet et sancta evangelia! Qua ipsorum arrogantia stomacatus Archidux duriter cum iis egit, ac re infecta sic discessit, ut videretur paulatim petulantia ipsorum et furor frangi posse. At ipsi, cum hac via conatus non successissent, venerunt statim ad Imperatorem variisque artibus apud ipsum tantum effecerunt, ut rescriptum quoddam elicerent, quo quamvis illis nihil plus quam antea tribuatur, imo jubeantur, etiam modeste, sese fideliter et obedienter adversus principes suos gerere, nihilominus quia apparet simul etiam superiora ipsorum perniciosa privilegia confirmari, magnum cecinere triumphum et laetabundi, quasi profligata iam catholica religione, coeperunt se petulantius agere, ac paulo post haereticos concionatores tribus aliis in oppidis Bruck, Friesach et Leoben, praeter quatuor antea nominata induxisse dicuntur.

5. Interim habuit Serenissimus Ernestus illarum provinciarum conventus, alterum Graetzii, cui ipse interfuit, alterum Clagenfurti, cui praeesse Episcopum Gurcensem¹⁵virum catholicissimum et optimum iussit, ibique referunt varia contra catholicam religionem a populis illis attentata. Imprimisque petitum, ut civibus et plebi pari iure cum nobilibus liceret agere, alioquin iniquum esse dicentes polliceri neminem in sua conscientia aggravandum et nihilominus divinum cultum secundum ipsam conscientiam prohibere. Omnia propterea mala Carinthiani praecipue comminabantur, ni sibi secundum eorum impietatem satisfieret. Eiusmodi tamen terriculamentis haud moveri se passus est Gurcensis, sed ad Ernestum et ad Caesarem res, prout gerebantur, denunciavit. Sua vero Maiestas temeritatem illorum graviter compescuit severeque ₂₀mandavit, ut sui officii et obedientiae esset unusquisque memor. Sic dimissa comitia sunt ac fidelitatis iuramentum, quod antea recusari videbatur, tandem 19. martii proxime praeteriti praestitum.

II. 1. Hic est illarum provinciarum, ad quas Comes de Portia Nuntius Apostolicus a Sanctissimo Domino Nostro [est] ablegatus, hodiernus status. Jam vero examinandum est, quaenam sint adversus tot mala opportuna remedia, per quae labefactatae et collabenti catholicae religioni divina aspirante gratia consulatur. Communis bonorum et malorum opinio est et lamentatio per corruptos ecclesiasticorum mores haereses omnes gigni et foveri; non aliunde igitur quam ex emendatione hac curatio instituenda videtur. Instituetur autem ipsa per diligentem visitationem, in qua illud praecipue animadvertendum erit, ut quod sanari subito non poterit, sic saltem coerceatur, ne serpere latius et contagione quadam vicinos inficere queat. Erit autem necessarium de visitatione ipsa cum Archiduce Ernesto prius convenire, non quidem eo modo, ut ipsius consensus requiri manifesto appareat, sed per ipsius auctoritatem liceat cuncta maiori cum fructu peragere. Quodsi adiungere Sua Serenitas aliquos velit, haud forte erit ab re eos tamquam itineris duces et rectae intentionis testes, non autem tamquam visitatores collegas aut ullo modo participes admittere. Ad quod praecavendum singulari opus erit studio ac dexteritate. Consueverunt enim Austriae archiduces et alii etiam Germaniae principes, quoties illorum locorum ordinarii visitare volunt, suos adiungere ministros, qui coniunctim officium faciant, quod se temporalium bonorum omnium, quibus ecclesiastici fruuntur, patronos et dominos ex antiquis privilegiis vel consuetudinibus esse profiteantur. Immo vero saepe factum est, ut ante visitationem ipsam conveniant episcoporum et archiducum consiliarii modumque communi consilio praescripserint, quo esset in visitatione progrediendum. Quod Austriaci archiduces sibi ob privilegia antecessoribus suis a summis pontificibus concessa licere profitentur. Ea vero, quomodo se habeant, dextere erit investigandum. Dicitur enim nescio quid praecipue circa visitationis jus a Nicolao V imperatoribus concessum¹⁶. Hinc vero antiquae haud leves tum Aquileiensium patriarcharum tum Salisburgensium archiepiscoporum querelae sunt exortae, quarum origines et fundamenta operae pretium erit penitus investigare simulque excogitare consilia, per quae eiusmodi perniciosis compositis controversiis praelati munere suo fungi liberius queant. In quam curam tamquam maxime utilem et necessariam erit diligentissime incumbendum.

₂₁

2. At in ipsa inchoanda visitatione eorundem etiam praelatorum consilia et rationes erunt audiendae, ne si quid ipsis inconsultis aggredi contingat, in aliquas incidant suspiciones, quae publicum impediant bonum. Neque haec solum cum vicinis erunt sic disponenda, sed quoniam in iisdem provinciis sunt ditiones aliquae, quae aliis praelatis sunt in temporalibus subiectae, petenda ab illis per litteras omnia illa erunt, quae causae convenire videbuntur. Habet enim non solum Salisburgensis Archiepiscopus temporale dominium in Friesach aliisque locis,¹⁷sed aliae quoque ditiones subsunt Episcopis Bambergensi, ¹⁸Frisingensi et Brixinensi, ¹⁹quos omnes certum est libenter, quae ad catholicam religionem instaurandam pertinent, consilio et opera adiuturos. Sunt praeterea illis provinciis episcopatus quinque, Seccoviensis in Stiria, Gurcensis et Lavantinus in Carinthia, Labacensis in Carniola et Tergestinus ²⁰in ea Fori Julii parte, quam ducatum Tergestinum appellant. Hos autem omnes pios, doctos et cordatos esse intelligimus, a quibus consilia sana et auxilia opportuna expectari queant, praecipue a Gurcensi, cuius virtus et zelus insignis rerumque illarum exacta notitia, quippe qui per plurimos annos locumtenentis officium supremum, quo nunc Labacensis post eius spontaneam abdicationem fungitur, diu administravit. Cum hoc igitur praecipue et cum aliis episcopis, quoties occasio feret, erit diligenter fideliterque communicandum.

3. Primum studium atque adeo prima maiorque in tota visitatione difficultas circa ecclesiasticorum concubinatum atque utinam etiam non putativa matrimonia versabitur. Paucissimi enim maxime inter minores presbyteros caelibes invenientur. Hoc morbo laborant parochi, laborant monachi et abbates multi, estque is omnium malorum fomes. Offenduntur enim et scandalizantur boni atque mali; nec non monasteriorum ac alia ecclesiastica bona dilapidantur, ut concubinis et liberis de praesenti futuraque sustentatione quomodocunque provideatur. Unde postmodum fuit, ut ad necessarias contra Turcam contributiones erogandas difficiliores existant rationes omniaque caenobia ac alia ecclesiastica beneficia ₂₂aere alieno premantur ac obruantur, ut sic deinde disciplina omnis omnisque regula corruat. Remedia ad mala haec iam inveterata haud quidem facilia, attamen non relinquenda sunt intentata omnibusque elaborandum conatibus, ut visitationis solidi durabilesque fructus ad omnipotentis Dei gloriam constent.

Inprimis vero praecavandum est diligenter, ne praelati aut parochi aliive ecclesiastici viri, turpidinis suae conscii, irritari correctionem praesenserint atque aut concubinam emandent, quam revocaturi postmodum sint, aut vero vicinorum nobilium vel satraparum haereticorum patrocinio fulti, visitationem evitare aut eludere praesumant. Ne illud contingat, opus erit sollertia quadam et praecedenti singulari notitia per fideles viros; alterum non erit timendum, si principis in visitatione accesserit auctoritas eaque de causa horum etiam consiliariorum praesentia utilis ac propemodum necessaria esset. At si concubinarii omnes pellendi sint, verendum est, ne quam paucissimi relinquantur in tota provincia pastores.

4. Ideoque tria videntur hac in re observanda, quae etiam alibi observata saepe fuere: Primum est, ut ante visitationis initium quaerantur aliunde operarii aliqui idonei vel ex Graetzensi collegio²¹vel ex aliis locis, habeaturque catalogus, quot et quales sint undeque avocari possint, ut ubi opus fuerit statim constituantur, ad quem usum forte et Germanicum hoc, quae Romae est, Collegium aliquam suppeditabit copiam. Alterum est, quando nullus sit prae manibus, qui [constituatur parochus], binae ternaeve vicinae parochiae uni comendentur pastori. Satius tamen est semel tantum in mense habere plebem sacerdotis copiam quam continua cuiuspiam mali praesentia vel turpiter offendi vel male doceri. Tertium est, ut si quis continentiam quidem clericalem minus custodiat, plebs tamen inde alias non multum percipiat offendiculi, et is ipse sanam doctrinam in omnibus profiteatur et officium suum diligenter praestet, is tantisper toleretur, donec honestiorem substituere liceat. Eiusmodi in genere etiam nemo ad munus, ad quod antea non inveniatur adhibitus, est de novo ex quacunque necessitate promovendus, ac ne quidem in veteri functione tolerandus, nisi per speciem dissimulationis aut per emendationis spem quomodocunque conceptam.

5. Verum hoc insuper animadvertendum bonos etiam pastores, qui pauci quidem sunt, plerumque duplici ratione impediri, vel quia per vicinos haereticos potentes nobiles violentia nimis atque iniuriis ad haeresim docendam adiguntur, vel quia iidemet nobiles eorumve subditi debi₂₃tas decimas non tribuunt sicque paupertate ac vi officium deserere aut alio modo necessitatibus suis succurrere coguntur. Quas iniquitates principum auctoritate propulsare omnino oportebit. In visitatione tota nihil est magis necessarium quam nemini esse ullo modo onerosum et magnopere prohibere, ne ministrorum quispiam ullum vel minimum munus accipiat neve parochi ipsi aut popoli ullo graventur hospitii sumptu, sed omnia appareat cum illis liberaliter pro animarum tantum salute procurari.

6. Rationes autem ineundae deinceps erunt, quomodo et catholicae scholae, ubicumque fieri potest, instituantur ac de ludimagistrorum fide quam diligentissima habeatur inquisitio. Tum vero si fieri ullo modo poterit, ut in singulis saltem provinciis, in Stiria, Carinthia et Carniola, singula patrum Societatis Jesu collegia collocentur et episcopi seminaria constituant atque interim tum illi, tum abbates pro facultatum modo iuvenes vel Graetzium vel ad vicinas alias catholicas academias mittant et alant.²²Actum olim fuerat de duobus Cartusianorum monasteriis vacuis, quae obtinuerat antea Cardinalis Delfinus, Saitz et Gairach ²³, eiusmodi operi applicandis; at nescio quibus exortis controversiis iacent illa monasteria fructusque occupantur a fisco; etiam Zagabrense capitulum ea sibi in cuiusdam arcis compensationem concedi postulavit. Investigandum igitur diligenter, ad quem usum maiori cum utilitate converti possint.

7. Inquirendum etiam, an ullae essent comoditates ad collegia Frisaci, qui locus Salisburgensis, et Villaci²⁴, qui Bambergensis paret, construenda vel scholas saltem catholicas erigendas, quarum curam iidem praesules suscipiant. Villacum oppidum est valde opportunum et Italiae ita proximum, ut ex ea haeretica pestis in hanc provinciam serpere facile posset, cum praecipue frequens sit mercatorum transitus et consuetudo. Ideoque curandum quoque studiosius, ut in eo catholica religio instauretur. Occupant haeretici per magnam iniustitiam parochialem ecclesiam, cui saltem recuperandae operam dare conveniet. Administrat nunc ditionem istam canonicus quidam Bambergensis, qui Wolfspergae residet. ²⁵ ₂₄Eum dicunt esse catholicum et sacerdotem bonum; cum eo igitur ineunda de omnibus erunt consilia.

8. Dispiciendum in eadem visitatione erit, quales fuerint de episcopatibus in Carinthia et in comitatu Goricensi erigendis cogitationes et quare intermissae,²⁶an res utilis aut necessaria esse videatur. Destinabatur huic operi praeter alia monasterium Ebernstorffense, quod iam aere alieno gravari quotidie intelligimus. Obstitit consiliis Aquileiensis Patriarcha et Archiepiscopus Salisburgensis, ne silicet suae mutilarentur dioceses. Pertinet tamen ad Apostolicae Sedis curam non privatas cuiuspiam rationes, sed bonum publicum promovere, ut multi iudicant Italiae praesertim ab haeresum contagione vindicandae haud parum prodesse posse, si episcopatus in finibus illis tamquam arx aliqua limitanea construatur, cum maxime Patriarcha et Archiepiscopus variis de causis, quominus ditiones illas visitent et corrigant, multis iam annis vel sua vel aliena culpa impediantur. Cogitandum igitur diligenter et scribendum sine mora, quae in utramque partem commoditates sint quidve videatur expedire.

Totius autem et rei gestae seriem et futuri eventus spem atque utilitatem nemo enarrare fidelius poterit quam Wolfgangus Schrantzius²⁷olim cancellarius et consiliarius intimus Archiducis religione, zelo atque prudentia clarus, qui iam consiliis non adhibetur, sed Graetzii apud Archiducissam delitescit. Cuius viri consilia erunt et in reliquis magni facienda.

Cogitandum autem, an pro eiusmodi episcopatus, quorum erectio magnis differtur difficultatibus, satius esset eadem de re, quae iis destinabatur, patrum Societatis Jesu collegia Goritiae praecipue instituere²⁸; ab iis enim magnus absque dubio fructus esset expectandus.

III. 1. Post peractam demum visitationem et post communicata oum prudentibus et viris piis ulteriora consilia cogitationes erunt alio convertendae, nempe quomodo haereticorum crescens perpetuo per quotidianas usurpationes insolentia reprimatur. Qua quidem in re multa sunt animadvertenda, quae ignorata conatus omnes irritos facerent. Atque illud inprimis, Austriacos principes, quod supra etiam attigimus, prout et alios quoslibet haud facile induci, ut decreta per illos semel sancita rescindant. Cum vero haeretici huiusmodi decretis semper innitantur, aliae invenien₂₅dae rationes [sunt], ut illa antiquentur irritaque reddantur. Quod pluribus modis fieri posse creditur.

2. Primo per interpretationem, quae iure ad illummet spectat, qui legem condit, prout etiam Archidux Carolus verba illa, quibus se nullius civis capillum capitis circa conscientiam violaturum esse asseruit, explicavit deinde fuisse id sibi in animo, quod neminem ad catholicam religionem colendam compellere, non tamen propterea haereticum exercitium illis conoedere vellet. Altera ratio est, ut per superiorem principem inferioris decreta rescindantur. Ideoque propositum aliquando fuit, ut Imperator extortas malis artibus ab Archiduce Carolo concessiones iniquas sua auctoritate abrogaret subditosque ad fidem et obedientiam graviter admoneret. Tertius est etiam modus ob non servatas conditiones iisdem edictis appositas, quod haeretici nunquam faciunt, si quid in eorum commodum vergit, eo utuntur, si quid vero vicissim iniungitur, parum curant, quemadmodum in eiusdem Caroli Archiducis constitutionibus videre est. In iis enim praecavetur, ne concinionatores Lutherani blasphemias aut convitia contra catholicos effutiant, utque barones et nobiles, quibus alia indulgentur, sectarios cuiuscunque generis exceptos Augustanae confessionis et nominatim Flaccianos, Calvinistas, Zwinglianos, Swenchfeldianos, Anabaptistas et Arianos eiiciant atque veluti pestem publicam abominentur. Quibus tamen conditionibus nequaquam obtemperatur; nam blaterones eo usque impietatis et temeritatis pervenere, ut Graetzii praeter horrendas blasphemias Principem ipsum, fratres et nepotes omnesque oatholicos idolatras, apostatas, mamelucos et desertores christianae fidei publice e concione appellaverint. Sectarii verc multiplices ab ipsis nobilibus tolerantur aut foveantur, ita ut merito adimi etiam ipsis, quicquid per importunitatem fuerat concessum, oporteat. Quarta est etiam via ad infringendas eiusmodi indulgentias ab ipsa indulgentiarum sententia. Consuevit enim Archidux Carolus in plerisque et forte in omnibus clausulas apponere, quibus sibi integrum reservabat, si quando tempora aliter ferrent, vel si discordiae circa religionem componerentur, vel demum si qua controversia desuper inter utriusque religionis consectatores emergeret, quod ad se vel arbitrium vel iudicium vel cuiuscumque generis innovatio pertineret. Quintum demum consilium ad eandem rem idoneum videtur, ut constitutiones aliquae pro temporum necessitate et pro conscientiae debito a filiis moderentur, corrigantur vel deleantur, quemadmodum etiam per Imperatorem Rudolphum circa nonnulla ab Imperatore Maximiliano, eius parente, in religionis materia Austriacis populis permissa et publicis litteris confirmata, meliori consilio postmodum antiquata fuere.

3. Prout igitur quidpiam ab adversariis allegabitur, cogitandum erit, an supradictis rationibus aliisque, quae rei ipsius natura praesensque ₂₆notitia suppeditabit, irritum fieri possit. Est illud animadvertendum insuper, quod quicquid principes adimere haereticis et in catholicorum gratiam concedere maxime vellent, nunquam id sponte aut etiam ab Ap.co Nuncio vel ab aliis privatim sollicitati facerent, sed necesse est publicas catholicorum querelas concitare, ut Princeps inter utramque partem iudex constitutus, postmodum quae magis convenire videbuntur, sua auctoritate decernat. Atque id in provincialibus comitiis plerumque attentare conveniet, ut cunctis innotescat debuisse Principem iustas subditorum lamentationes exaudire neque id se in alterius religionis odium facere.

4. Ad hunc igitur finem in ipsa visitatione ecclesiastici erunt ad spem et alacritatem aliquam erigendi, ne timeant ius suum et catholicam fidem tueri et propugnare utque in eo se fortiter et audacter gerant, cum praesertim constet ordinem illum unicum plus quam omnes alios simul in patriae necessitatibus contribuere, propterea contemni aut indigne haberi non debere. Exemplis antiquis et recentibus sumus edocti plurimum moveri populos principum beneficiis et nobiles maxime in eo adlaborare, ut aliis sui ordinis praeferrentur; proinde si ea quantum absque magno seditionis periculo cura susciperetur et praefecturae, dignitates, officia, munia administrationesque omnes aut catholicis cederent aut iis saltem, qui catholicae religionis non adversarentur, non dubium est, quin cupiditas et ambitio primo dissimulationem, deinde animi mutationem gigneret. Ea res creditur Bavariae imprimis salutem attulisse. Nam cum duces opera nobilium illorum, quorum religio erat dubia, neo facile poterant ad catholicismi certitudinem perduci, nulla in re uterentur nec filios in aulica ministeria admitterent, factum est, ut paulatim unusquisque, dum domesticis et ornamentis carere se aliosque sibi praeferri aegre patitur, paulatim principis voluntati satisfacere ac demum suae ipsius animae saluti consulere inciperet.

5. Illud inter caetera mala etiam in provinciis illis exemplo deterrimo invaluit, quod pecuniis, quae tuendorum finium aliarumque publicarum necessitatum causa decernuntur, exigendis et erogandis, quamvis pars maior, ut dictum est, ab ecclesiasticis et catholicis tribuatur, praeficiantur nihilominus et deputentur haeretici nobiles, qui rem deinde pro libidine et perfidia sua gerunt, ita ut de iisdem tributis ipsorum etiam concionatores et ludimagistri nutriantur et oblationibus fidelium fides ipsa impugnetur. Huic igitur intolerabili morbo medicina est omnino quaerenda dandaque opera, ut una cum haereticis catholici quoque vel ecclesiastici vel saeculares pari numero aut pro contributionum mensura huius pecuniae dispensationi destinentur, quod hactenus in usu semper fuit et in Austria, quae pari iure regi solet, hodie quoque observatur. Ea autem ₂₇ratione fiet, ut de pecunia utilius exponatur et haeretici concionatores et ludimagistri vel stipendiis destituantur vel eorum qui illis adhaerent, impendio ali debeant itaque pauciores forte conducantur.

6. Exemplo etiam civitatibus Viennensis operae pretium forsitan esset militarem capitaneum cum praesidio in civitate Graetzensi constituere, qui populum in officio et fide contineret eiusque immineret cervici, quod non sine magno beneficio per Ferrembergerum²⁹, capitaneum Viennae, fuit superioribus annis factitatum. Graetzii autem propter arcis opportunitatem maiori etiam cum fructu et facilitate fieret.

7. Hoc vero habendum praecipue et perpetuo in mente, ut ubicumque opus fuerit, instilletur non deberi Austriacis principibus minus iuris minusque auctoritatis adversus subditos suos quam reliquis in toto Romano Imperio per ipsas imperii constitutiones. Liceat per hasce autem diserte caveri, ne subditus quispiam aliam possit publice profiteri religionem, nisi quam princeps ipse profiteatur. Hoc iure usi Bavariae duces haereticos ab omni sua ditione eliminarunt; eodem argumento Trevirensis archiepiscopus³⁰haereticum nullum in suo dominio tolerat; nec aliud fuit Herbipolensis episcopi ³¹fundamentum, cum nuper subditos omnes suos aut catholicam religionem amplecti aut longe abire coegit. At non solum catholici hoc iure usi sunt, sed haeretici ipsi vehementius etiam multo. Sic Palatini, sic Saxoni, sic Brunsvicenses, sic Wurtembergenses, Pomerani, Mechelburgenses et alii multi catholicum nullum in suis ditionibus ferunt, ac nec impune quispiam fidem hanc profiteri multoque minus aliquod ius exercitii petere auderet; sed prout eorum quilibet ab una secta ad aliam dilabitur, sic miseros subditos secum volentes nolentes misere trahit. Quae exempla Palatinus dedit hisce temporibus successive multa, si non ridicula saltem deploranda. Eaque iam nunc noverat etiam Saxonia ipsa, suam etiam nunc magis patefacit inconstantiam.

In hanc autem sententiam allegant Augustanae confessionis pacta aliorumque Augustanorum et Spirensium concessionum recessus, Passaviensem pacificationem aliasque Imperii constitutiones, quae haud minus catholicis principibus in suis dominiis patrocinantur. Eadem ratione deberent merito posse Austriaci archiduces haereses omnes e suis ditionibus profligare unicumque catholicum cultum, cui ipsi addicti sunt, aliis necessario praescribere, et quidquam in contrarium extorquetur, certum est per summam iniustitiam populorumque arrogantiam, contumaciam ac ₂₈infidelitatem extorqueri. Unde fit, ut minus auctoritatis et imperii in populos sibi subditos Austriacis quam ceteris vel minimis principibus relinquatur, cum tamen ipsorum magnitudo et ingentia in christianam rempublicam merita plus deberent conciliare potentiae et dignitatis. Quo argumento exprobrari opportune aliquorum inobedientia et temeritas, ipsique principes iusta aemulatione ad suam tuendam auctoritatem excitari quandoque possent.

8. His vero iisdem fundamentis, si maxime liberi aliqui barones et comites se in propriis ditionibus agere imperiosius sibique principum potestatem vindicare vellent, esto sane, ut in arcibus, castris oppidisque suis quamcumque abominationem exercere praesumant, quo ore tandem, quod sibi temerarie arrogant praeeripere, principi suo contendent, ut illi in oppidis civitatibusque suis avitae religionis verum unicumque usum servare non liceat, cum praecipue Carolus Archidux in omnibus fere decretis, quibus innituntur haeretici, integrum sibi semper esse voluerit, et id diserte pronuntiavit in omnibus locis, quae sibi erant immediate subiecta, divinum cultum pro arbitrio suo instituere, immo vero in interpretatione promissi de non attingendo cuiquam capitis capillo aperte etiam declaraverit malle se vitam et statum amittere quam quidquam in contrarium permittere.

9. Archidux Ferdinandus puer, qui futurus est illarum provinciarum haeres et dominus, in Bavaria educatur³²; saepe autem postularunt populi illi, ut ipsum praesentem haberent, et magnopere refert, ne prius eo veniat, quam firmior aetas ab omni fraude possit esse secura. Admonuit ea de re Sanctissimus Dominus Noster tum Caesarem, tum Bavariae Ducem, nunc si quae novae viderentur machinae ad illa evitanda consilia, operae pretium erit, prout occasio tulerit, studiose impedire. Quod etiam matri viduae ob excellentem ipsius pietatem cordi esse non ignoratur. Eo vero magis in his cogitationibus inhaerere oportet, quod adolescentis ipsius indoles, ingenium et educatio plurima videtur bona polliceri.

IV. 1. Iam ne quis putet haec omnia quamvis iustissima et rationibus maxime consentanea, ita subito ac facile executioni mandari posse, ponderanda etiam sunt, quae ad dextere cauteque procedendum permovere magnopere queant. Ea est enim Germanorum natura, ut suavitate quadam et honestis blandimentis facile trahantur, minus vero vi aut metu [...] duriores et obstinatiores reddantur. Atque id imprimis istorum nobilium, de quibus agimus, ingeniis est consentaneum. Intumescunt siqui₂₉dem tum ob arrogantissimae impietatis continuam impunitatem, tum ob principum exploratam lenitatem, tum vero ob ingentes divitias. Ideoque quotiescumque aliquid illis praeter voluntatem imperatur, repente vel tributa se daturos negant vel seditiones concitant. Sunt vero foedere illis in eadem malitia coniuncti Austriaci et Ungari nobiles, quibuscum omnia sua communicant ac saepe professi sunt malle se Turcicam tyrannidem pati quam catholicum iugum suavissimum subire, quod dicant sub Turca aliquid posse circa facultates gravius contingere, conscientiam tamen uniuscuiusque liberam permanere. Metuendum propterea, ne irritati extrema quaeque aggrediantur. Neque enim ipsorum facile furori resistere esset. Sunt enim, ut antea dicebatur, opulentissimi. Subditos quippe avare crudeliterque emungunt et quoties conferenda, principi pecunia est, plus ab illis exigunt quam dent. Praeter haereditarias ditiones sunt illis arces et oppida multa oppignorata, nituntur, ut supra dictum est, vicinorum nobilium societate, limitanea insuper praesidia, quae fines contra Turcam custodiunt, plerumque ab ipsorum pendent voluntate, et simili laborant morbo. Sic facile omnia magno involverentur tumultu, ad quem ruerent praecipites cives et rustici omnes, deteriorem nullam metuentes conditionem, egeni nempe oberrati, omnibus destituti praesidiis aut spe, nisi quae ex mutatione rebusque novis affulgeat; exhauriuntur enim haec hominum genera tributis gravissimis nec minus etiam nobilium usuris et iniquitate.

Quod si quis eos alienare a nobilibus et invicem opponere cogitaret, operam omnino perderet; turbam enim tunc inermem, sine disciplina ulla, solum inopia et desperatione ferocem, praedae tantum cupidam, quis compesceret, quin in unum coacta cuncta pro libidine suaque deferrentur. In ecclesiasticis, si quid eiusmodi contingeret, nulla esset spes; sunt enim plerique vecordes, utinam religione potius innixi quam luxuria turpi effaeminati ac molles, contributionibus insuper exhausti et quarta etiam bonorum parte, non ita pridem divendita, enervati. Quibus quidem de causis quaecunque in provinciis illis libeat attentare, magna opus est prudentia et lenitate, atque nihil omnino videtur tutius quam eorum, qui haec per magnam experientiam nota et perspecta habent, audire consilia adeoque, quantum fieri potest, animum accomodare.

2. Postrema igitur instructionis huius pars erit in praemonstrandis hominibus, quorum et prudentiae et integritati fides adhiberi queat. Nominati autem superius fuere Archiepiscopus Salisburgensis; tum vero episcopi quinque: Gurcensis, Seccoviensis, Lavantinus, Labacensis, Tergestinus. Ab his omnibus nonnisi sana salutariaque consilia subministrari poterunt; maximum autem omnium praestabit Gurcensis, qui pietate ac zelo eximio praeditus est publicisque muneribus diu et magna cum laude ₃₀adhibitus. Ad hos igitur omnes brevia etiam a Sanctissimo Domino Nostro dabuntur, ut Ap.cum Nuncium observent et colant magis. ³³

Laudatur praeter illos inter praelatos Abbas Hoffman³⁴, Admontes et nuper Abbas ad D. Lambertum, quo monasterio nullum in partibus illis aut numero aut disciplina est rectius institutum. Erunt et patres Societatis, praesertim vero Emericus Forslerus, Gratzensis collegii rector, et alii. Inter saeculares praecipue, et nominis et auctoritatis, est Baro Cobenzelius ³⁵, vir ingenio et politicis artibus excellens, magna rerum notitia praeditus, a quo multa quae ad praeteritam rerum notitiam pertinent cognosci poterunt; plura vero tum de praeteritis tum de futuris a Schrantzio supranominato; consilio, fide, fortitudine et auctoritate valent etiam in illis partibus Ambrosius ³⁶et Sigismundus ³⁷Comites de Turre, hic parentibus totaque cognitione catholicis alteri, et uxor et fratres sunt haeretici, in ipso tamen integra fides et prudentia est haud parvi facienda; apud ipsum Archiducem Ernestum utilem et fidelem operam patriae et catholicae religioni [...] sunt semper Bagherius, cancellarius, Tergestini episcopi frater ³⁸, et Westernachius ³⁹secretarius, tum vero Dominus a Bassai ⁴⁰Carniolus vir insignis sincerusque catholicus ac ipsius Ernesti intimus consiliarius.

3. Haec sunt, quae potuerunt in praesentia venire in mentem; caetera ipse Comes coram perspiciet ac industria sua indagabit dabitque operam, ut ex omnium rerum notitia possit deinde ad singula quaeque negotia ₃₁promptas habere rationes, per quas morum emendatio in catholicis instituatur et vera religio dignitatem suam recuperet cunctaque ad omnipotentis Dei gloriam ac in huius Sanctae Sedis Ap.cae auctoritatem redundet. Quae prout a Comite singulari studio, fide et integritate procurabuntur, sic constabunt illi verae virtuti et pietati debita amplissima praemia. Nec Sanctissimum Dominum Nostrum huius poenitebit electionis, cuius iudicio benigno et expectationi piae nefas esset non cumulatissime respondere.

Romae, Idibus Aprilis, anno Domini 1592, pontificatus Sanctissimi Domini Nostri Clementis Octavi anno primo.⁴¹